სენეკა

სენეკა მეგობარ ნოვატუსს წერს, რომ რისხვა ყველა ვნებაზე საშიშია: ის სხვისთვის ზიანის მიყენებას ცდილობს, თუნდაც თავადაც დაიღუპოს. ზოგიერთმა ბრძენმა რისხვას ხანმოკლე სიგიჟე უწოდა, რადგან ის თავშეკავებას კარგავს, ნათესაობას ივიწყებს და გონივრულ რჩევას არ ისმენს. სენეკა მის გარეგნულ ნიშნებსაც აღწერს: ანთებული თვალები, გაწითლებული სახე, აკანკალებული ტუჩები, აჩქარებული სუნთქვა.

ტრაქტატის მეორე წიგნში სენეკა წერს: „რისხვის უდიდესი წამალი დაყოვნებაა: პირველ რიგში სწორედ ეს სთხოვე მას, არა იმისთვის, რომ დანაშაული აპატიოს, არამედ იმისთვის, რომ მასზე სწორი მსჯელობა შეძლოს: თუ დააყოვნებს, დასრულდება კიდეც.“ მისივე რჩევით, რისხვის ერთბაშად ჩახშობას ნუ ვეცდებით, რადგან მისი პირველი იმპულსები მძვინვარეა; ნაწილ-ნაწილ მოვაშოროთ.

სენეკა შენიშნავს, რომ ხშირად იმაზე ვბრაზდებით, რაც სხვისგან გავიგეთ. ზოგი გვატყუებს, ზოგი თავად არის მოტყუებული, ზოგს კი მეგობრებს შორის შუღლის ჩამოგდება სურს. სასამართლოში მცირე თანხაზეც კი არაფერს ჩავთვლიდით დამტკიცებულად მოწმის გარეშე და ორივე მხარეს მოვუსმენდით. მეგობარს კი ხშირად ისე ვამტყუნებთ, რომ მისი ახსნა არც კი მოგვისმენია.

სენეკა პლატონის ამბავს ჰყვება. მონაზე გაბრაზებულმა პლატონმა დასარტყმელად ხელი ასწია, მაგრამ, როცა მიხვდა, რომ გაბრაზებული იყო, ხელი ჰაერში გაუშეშდა. მეგობარს უთხრა, რომ გაბრაზებულ კაცს, ანუ საკუთარ თავს, სჯიდა. სხვა დროს სპევსიპეს სთხოვა, მის ნაცვლად დაესაჯა მონა, რადგან თავად რისხვაში იყო. ამბავი ანტიკური მონათმფლობელური საზოგადოებიდანაა; სენეკას დასკვნით, გაბრაზებულს არაფრის გაკეთება არ უნდა შეეძლოს.

სენეკა ჰყვება, რომ ფილოსოფოსი სექსტიუსი ყოველ საღამოს საკუთარ თავს ეკითხებოდა, რომელი ცუდი ჩვევა მოიშალა, რომელ მანკიერებას შეეწინააღმდეგა და რით გახდა უკეთესი. სენეკაც ასე იქცეოდა: როცა ლამპას გაიტანდნენ, მთელ დღეს გონებაში გადაიხედავდა და არაფერს მალავდა. მისი აზრით, რისხვა წყნარდება, თუ იცის, რომ ყოველდღე მსაჯულის წინაშე მოუწევს წარდგომა.