XIV საუკუნის პარიზში ფილოსოფოს ჟან ბურიდანს ერთი სურათი მიაწერეს, რომელიც მას დღემდე თან სდევს. მშიერი ვირი ზუსტად შუაში დგას ორ თივის ზვინს შორის. ზვინები ერთნაირია და ერთნაირად შორს. ვირს არაფერი აქვს, რის გამოც ერთს მეორე ამჯობინოს. თუ ყოველ მოქმედებას მიზეზი სჭირდება, რატომ უნდა დაიძრას რომელიმე მხარეს? და თუ ვერ დაიძრება, ნუთუ შიმშილით მოკვდება საკვებით გარშემორტყმული? უცნაური ის არის, რომ ბურიდანის შემორჩენილ ნაწერებში ვირი არ ჩანს. იდეა ბევრად ძველია: არისტოტელე ჯერ კიდევ ტრაქტატში „ცის შესახებ“ ახსენებდა ადამიანს, რომელიც თანაბრად მშიერიცაა და მწყურვალიც, საჭმელსა და სასმელს შორის დგას და ადგილიდან ვერ იძვრის. ბურიდანი კი ამტკიცებდა, რომ ნებას, როცა გონება ორ სიკეთეს თანაბრად აფასებს, შეუძლია გადაწყვეტილება გადადოს და დაელოდოს, სანამ რაიმე განსხვავებას დაინახავს. სავარაუდოდ, მისმა კრიტიკოსებმა ეს აზრი სწორედ ვირის სახით აქციეს აბსურდად. შენ ხარ ვირის ადგილას ახლა ვირის ნაცვლად შენ დადექი. ორ ბინას გთავაზობენ: ერთნაირი ქირა, ერთნაირი ფართი, სამსახურამდე ორივედან ოცი წუთია. ცხრილში ყველა სვეტი თანაბარია. დაელოდები, სანამ სამყარო თავად გადაწყვეტს? თითქმის ყველას პირველი რეაქცია სიცილია. რა თქმა უნდა, ვირი რომელიმე ზვინთან მივა, შენც რომელიმე ბინას აირჩევ. ცოცხალი არსება ასე სულელურად არ კვდება. მაგრამ სიცილი კითხვას არ პასუხობს. თუ ჩვენი ნება ყოველთვის უფრო ძლიერ მიზეზს მიჰყვება, მაშინ ორი თანაბარი მიზეზი ერთმანეთს გააბათილებს და მოქმედება არ უნდა მოხდეს. თუ მაინც ვირჩევთ, გამოდის, რომ არჩევანში არის რაღაც, რასაც მიზეზები ბოლომდე ვერ ხსნის. ორივე პასუხი უხერხულია. XI საუკუნეში ალ-ღაზალიმ მსგავსი სცენა დახატა: ადამიანს წინ ორი ერთნაირი ფინიკი უდევს. ის არ კვდება, უბრალოდ ერთს იღებს. ღაზალისთვის ეს იმის ნიშანი იყო, რომ ნებას შეუძლია აირჩიოს თანაბრებს შორისაც, ყოველგვარი უპირატესობის გარეშე. სპინოზამ საპირისპირო გზა აირჩია. „ეთიკაში“ მან დაუშვა, რომ ზუსტად ასეთ წონასწორობაში მყოფი ადამიანი მართლაც დაიღუპებოდა, ხოლო კითხვაზე, ხომ არ ჯობია, ასეთი ადამიანი ვირად ჩავთვალოთ, უპასუხა, რომ არ იცის. ლაიბნიცის პასუხი გოტფრიდ ლაიბნიცმა 1710 წელს „თეოდიცეაში“ სხვა გამოსავალი შესთავაზა: მისი აზრით, სრული თანასწორობა ბუნებაში არ არსებობს. ვერც სამყაროს გაყოფ ორ ზუსტად თანაბარ ნახევრად და ვერც ვირის სხეულს. ერთი ზვინი ოდნავ უფრო სურნელოვანია, ვირის თავი ოდნავ ერთი მხარისკენ არის მიბრუნებული, და ეს უმცირესი განსხვავებაც საკმარისია. ლაიბნიცი ასე იცავდა საკმარისი საფუძვლის პრინციპს: არაფერი ხდება მიზეზის გარეშე, უბრალოდ, მიზეზი ხშირად იმდენად პატარაა, რომ ვერ ვამჩნევთ. ეს ელეგანტური პასუხია, თუმცა თავსატეხს ბოლომდე არ ხსნის. ის ამბობს, რომ ვირს უმნიშვნელო შემთხვევითობა გადაარჩენს. გონება კი ამ ისტორიაში უმოქმედოდ რჩება. როცა ზვინები ბევრია ბურიდანის ვირი ორ ზვინს შორის იდგა. ჩვენ ხშირად ოცდაოთხს შორის ვდგავართ. 2000 წელს ფსიქოლოგებმა შინა აიენგარმა და მარკ ლეპერმა კალიფორნიის ერთ სუპერმარკეტში ჯემის დეგუსტაცია მოაწყვეს. როცა მაგიდაზე 24 სახეობა იდო, მყიდველები უფრო ხშირად ჩერდებოდნენ, მაგრამ ჯემი მხოლოდ დაახლოებით 3%-მა იყიდა. ექვსი სახეობისას ყიდულობდა დაახლოებით 30%. ამ კვლევამ ფართოდ გაავრცელა ცნება „არჩევანის გადატვირთვა“ (choice overload). შემდეგ გადამოწმება დაიწყო. 2010 წელს ბენჯამინ შაიბეჰენემ და კოლეგებმა 50 ექსპერიმენტის მეტაანალიზი გააკეთეს და საშუალო ეფექტი თითქმის ნულის ტოლი აღმოჩნდა. ზოგ ცდაში დიდი არჩევანი ხელს უშლიდა, ზოგში პირიქით, ეხმარებოდა. ანუ ბევრი ვარიანტი თავისთავად არ გვაპარალიზებს. მკვლევრები ჯერ კიდევ არკვევენ, რა პირობებში ჩნდება ეფექტი. ერთ-ერთი შესაძლო ახსნა ბურიდანის სცენას ჰგავს: ვჩერდებით მაშინ, როცა ვარიანტები ძნელად გასარჩევია და ამავე დროს გვჯერა, რომ მათ შორის აუცილებლად არსებობს ერთი საუკეთესო, რომლის პოვნაც ჩვენი ვალია. ვირს ზვინები არ აკლდა. მას ის მოთხოვნა ღუპავდა, რომ ყოველ ნაბიჯს საბუთი ჰქონოდა. როცა ორი გზა მართლაც თანაბარია, მათ შორის განსხვავება იმაზე ნაკლები ღირს, ვიდრე ერთ ადგილას დგომა. ამიტომაც ზოგჯერ მონეტის აგდება გონების ბოლო და ყველაზე ჭკვიანური ნაბიჯია. ღია რჩება მეორე კითხვა, რომელსაც ღაზალი და ლაიბნიცი სხვადასხვაგვარად პასუხობდნენ: როცა ასე ვირჩევთ, თავისუფლად ვირჩევთ, თუ რაღაც უმცირესმა, შეუმჩნეველმა დეტალმა უკვე გადაწყვიტა ჩვენ მაგივრად? დაიმახსოვრე როცა ვარიანტები მართლაც თანაბარია, ყველაზე ძვირი არჩევანი ლოდინია. წყაროები: Spinoza, Ethics, II, prop. 49, scholium (1677); Leibniz, Theodicy (1710); Iyengar, Lepper, When Choice Is Demotivating (2000); Scheibehenne, Greifeneder, Todd, Can There Ever Be Too Many Options? A Meta-Analytic Review of Choice Overload (2010)