მინდორზე მელია კურდღელს მისდევს. ორივე მთელი ძალით გარბის, მაგრამ ეს რბოლა მათთვის სულ სხვადასხვა რამეა. თუ მელია წააგებს, დღეს მშიერი დარჩება და ხვალ ისევ სცდის. თუ კურდღელი წააგებს, ხვალ მისთვის აღარ იქნება. ქართული ანდაზა ამას მოკლედ ამბობს: ყასაბი ხორცზე ფიქრობს, ბატკანი დანაზე. 1979 წელს ორმა ბრიტანელმა ბიოლოგმა ეს ძველი დაკვირვება ევოლუციის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან იდეად აქცია. რას ნიშნავს ის ბუნებისთვის და რას ჩვენთვის? სადილი და სიცოცხლე რიჩარდ დოკინზი და ჯონ კრებსი სწავლობდნენ, როგორ ეჯიბრებიან ერთმანეთს სახეობები. მტაცებელი უკეთ ნადირობს, მსხვერპლი უკეთ იმალება, მერე ისევ მტაცებელი იხვეწება და ასე უსასრულოდ. ბიოლოგები ამას ევოლუციურ შეიარაღების რბოლას უწოდებენ. მათ აინტერესებდათ, ვინ უნდა იგებდეს ასეთ რბოლაში და რატომ. პასუხისთვის ეზოპეს მიწერილ ფრაზას დაეყრდნენ: კურდღელი მელიაზე სწრაფად გარბის, რადგან ის სიცოცხლისთვის გარბის, მელია კი მხოლოდ სადილისთვის. ამ იდეას მათ „სიცოცხლისა და სადილის პრინციპი“ (life-dinner principle) დაარქვეს. მექანიზმი უბრალოა, თუმცა პირველ მოსმენაზე ასე არ ჩანს. ბუნებრივი გადარჩევა მონდომებას არ ზომავს. მისთვის მთავარია, ვინ დატოვებს შთამომავლობას. მელია, რომელიც დროდადრო ვერ იჭერს ნადავლს, მაინც შეიძლება გამრავლდეს. კურდღელი, რომელიც ერთხელ მაინც ვერ გაექცა, ვეღარ გამრავლდება. ამიტომ ნელსა და უყურადღებო კურდღლებს გადარჩევა გაცილებით მკაცრად აცილებს, ვიდრე ნელ მელიებს. თაობიდან თაობამდე მსხვერპლზე უფრო ძლიერი წნეხია, და მისი სისწრაფე თუ სიფრთხილე, სავარაუდოდ, უფრო სწრაფად იხვეწება. როლი კი არა, ფსონი ყველაზე საინტერესო ის არის, რომ პრინციპი მტაცებლისა და მსხვერპლის როლზე არ არის დამოკიდებული. იმავე ნაშრომში ავტორები გუგულსაც განიხილავდნენ. გუგული კვერცხს სხვა ფრინველის ბუდეში დებს, მასპინძელი კი ხშირად უცხო ბარტყს საკუთარივით ზრდის. რატომ ვერ ისწავლა მასპინძელმა მოტყუების ამოცნობა? ერთ-ერთი ახსნა ისევ ფსონებშია. კონკრეტულ მასპინძელს გუგული იშვიათად ხვდება, ამიტომ მოტყუებაზე ძლიერ ფხიზლობას ბევრი არაფერი აძლევს. გუგულის ბარტყისთვის კი ყოველი შემთხვევა ბოლოა: თუ მასპინძელი მიხვდა, ის დაიღუპება. აქ „ბატკნის“ მდგომარეობაში თავად პარაზიტია და რბოლასაც ხშირად ის იგებს. დოკინზმა და კრებსმა ამას იშვიათი მტრის ეფექტი (rare enemy effect) უწოდეს. სად მთავრდება ანდაზა ეს არ ნიშნავს, რომ მსხვერპლი ყოველთვის იმარჯვებს. თუ მტაცებელი დიდხანს შიმშილობს, მისთვისაც ყოველი ნადირობა სიცოცხლის საკითხი ხდება და ასიმეტრია ქრება. გაქცევის უნარი თავადაც ძვირი ჯდება: ცხოველი, რომელიც მუდმივად ფრთხილობს, ნაკლებს ჭამს და ნაკლებ ენერგიას ხარჯავს გამრავლებაზე. თეორეტიკოსებმა, მათ შორის პიტერ აბრამსმა, აჩვენეს, რომ შეიარაღების რბოლის მარტივი სურათი რეალურ ბუნებას ხშირად ვერ ხსნის, რადგან ორივე მხარე ბევრ სხვა ფაქტორზეც რეაგირებს. ამიტომ სიცოცხლისა და სადილის პრინციპი ტენდენციაა, რომლის ძალა გარემოებებზეა დამოკიდებული, და პირდაპირ გაზომვა ძნელია. ადამიანებზე მისი გადატანა კიდევ უფრო ფრთხილად უნდა. ეს ანალოგიაა და არა კვლევის შედეგი. მაგრამ ანალოგია მეტყველია. მოლაპარაკებაზე, სასამართლოში, სამსახურიდან გათავისუფლებისას ხშირად ერთი მხარისთვის საქმე ერთია ბევრთაგან, მეორისთვის კი მთელი ცხოვრება. ის, ვისაც მეტი აქვს დასაკარგი, მეტს ამჩნევს და მეტს ემზადება. ის, ვისაც ცოტა აქვს ფსონზე, ადვილად ვერ ხედავს, რატომ ებრძვის მეორე ასე დაჟინებით. ასე რომ, ორ მხარეს შორის ბრძოლის შედეგს ხშირად სიძლიერე კი არ წყვეტს, არამედ ის, ვისთვის რას ნიშნავს წაგება. ყასაბისთვის ეს ერთი ვახშამია. ბატკნისთვის ერთადერთი ცხოვრება. დაიმახსოვრე რბოლაში ხშირად ის იმარჯვებს, ვისაც წაგება მეტად უჯდება, და არა ის, ვინც უფრო ძლიერია. წყაროები: Dawkins, Krebs, Arms races between and within species, Proceedings of the Royal Society B (1979); Abrams, Adaptive responses of predators to prey and prey to predators: the failure of the arms-race analogy, Evolution (1986); Dawkins, The Extended Phenotype (1982)